İngilizcede bir haritanın üzerindeki Turkey ile bir yemek tarifindeki turkey, aynı sesleri paylaşır. Birinde ülkemizin adı vardır, diğerinde hindi. Bu ortaklığın geçmişi, Orta Çağ'ın coğrafya adlarından on altıncı yüzyılın ticaret bağlantılarına ve kuşları tanımlayan metinlerine uzanır.
Hikâyenin ilk kahramanı bir ülke adıdır. Ardından Afrika kökenli beçtavuğu gelir. Amerika kökenli hindi ise bu adlandırma yolculuğuna daha sonra katılır. Bugün tek bir kelimede buluşan bu üç unsur, farklı zamanlarda birbirine bağlanmıştır.
Ülkemizin İngilizcede neden Turkey adıyla anıldığını anlamak için önce kelimenin kuşlardan önceki hayatına bakmak gerekir.
Türklerin ülkesinden Turkey adına
Turkey adının tarihsel temelinde Orta Çağ Latincesindeki Turchia bulunur. Bu yapı, Türk adının Latincedeki karşılığı olan Turcus ile coğrafya adlarında kullanılan -ia unsurunu bir araya getirir. Ortaya çıkan anlam Türklerin ülkesi, Türk yurdudur. Orta Çağ İngilizcesinde kullanılan Turkie biçimi, bu coğrafya adının İngilizcedeki eski görünümlerinden biridir.¹
Bu geçmiş, Turkia önerisini de açıklığa kavuşturur. Turkia, kelimenin Latincedeki tarihsel yapısını çağrıştırır. İngilizcede yerleşen Turkey ise eski coğrafya adının dil içindeki gelişimini yansıtır.
Burada iki farklı dilsel yol vardır. Birincisi, mevcut bir adı başka bir dilden alıp kullanmaktır. İkincisi, aynı anlamı dilin kendi kelimeleriyle yeniden kurmaktır. Turkey tarihsel bir adın aktarılmasını, Turkland önerisi ise Türk ve ülke anlamındaki land unsurlarının birleştirilmesini örnekler.
Bir dildeki ülke adları, farklı dönemlerdeki temasların izlerini taşır. Bu nedenle her adın yapısı, onu o dile getiren tarihsel ilişkilere göre şekillenir. Turkey de İngilizcenin devraldığı ve kullanım içinde yerleştirdiği adlardan biridir.
Bugünkü yazılışta gördüğümüz -ey bölümü, kelimenin eski biçimlerinden bugüne ulaşan yazımının parçasıdır. Köken çözümlemesinin dayanağını Turchia ve Turkie gibi tarihsel biçimler oluşturur.
Böylece İngilizce adın içinde de tanıdık bir anlamla karşılaşırız. Türklerin yaşadığı ülke, Türklerin yurdu.
Türkiye adı ve Cumhuriyet'in kazandırdığı anlam
Türkiye adını Türk yurdu, Türklerin ülkesi diye açıklıyoruz. Türk'e ait olma düşüncesi de bu coğrafi ve tarihsel aidiyeti ifade ediyor. Kelimenin bu anlamı, Cumhuriyet'le birlikte güçlü bir siyasal karşılık kazanıyor.
Osmanlı dönemindeki devlet adlandırmalarında hanedan öne çıkıyordu. Devlet-i Aliyye-i Osmâniyye, Yüce Osmanlı Devleti anlamına gelir. Bu tamlamada aliyye yüce, Osmâniyye Osmanlı anlamını taşır. Âl-i Osman ise Osmanlı ailesini adlandırır. Devlet-i Âl-i Osman tamlaması da Osmanlı ailesinin devleti şeklinde açıklanır.²
Bu adların merkezinde, devletin kurucusu Osman Bey'in adı ve onun soyundan gelen hanedan bulunur. Osmanlı adının tarihsel dayanağı budur.³
Millî Mücadele döneminde Türkiye adı, milletin egemenliğini esas alan devlet anlayışıyla birleşir. 1921 Anayasası'nda Türkiye Devleti ifadesi yer alır. Aynı metin, egemenliğin millete ait olduğunu açıkça belirtir. 29 Ekim 1923'te yapılan değişiklik, bu devletin yönetim biçimini Cumhuriyet olarak tanımlar.⁴
Böylece eski bir coğrafya adı, yeni devletin siyasal kimliğinde merkezî bir yer kazanır. Türkiye, Türk yurdunu adlandırırken Cumhuriyet, bu yurtta egemenliğin millete ait olduğunu ilan eder.
Bir hanedanın adıyla anılan devletten milletin ortak iradesine dayanan Cumhuriyet'e geçilir. Devletin meşruiyetinin kaynağı millet olur. Ülkenin geleceğini belirleme hakkı, vatandaşların ortak siyasal iradesinde karşılığını bulur.
Türkiye'nin Cumhuriyet'le birlikte hak ettiği isme kavuşması, benim için bu buluşmayı anlatır. Türk yurdu adının, milletin egemenliğiyle tamamlanmasını.
Türkiye, Cumhuriyet'le birlikte adına yakışan egemenlik anlayışına kavuşmuştur. Bir millete ait ülke, yönetme hakkını da o milletin iradesinde bulmuştur.
Türkistan adının coğrafyası
Türklerin ülkesi düşüncesi, Türkistan adında da karşımıza çıkar. Bu kez kelimenin kuruluşunda Farsça bir unsur vardır.
Farsça -stan, Türkçedeki yaygın görünümüyle -istan, yer ve yurt bildirir. Bir topluluk adıyla birleştiğinde o topluluğun yaşadığı ülkeyi veya bölgeyi adlandırabilir. Türkistan da bu yapı üzerinden Türk yurdu anlamını taşır.⁵
Adın tarihsel kullanımı Orta Asya'daki geniş bir coğrafyayla bağlantılıdır. Ahmet Taşağıl'ın incelemesi, Türkistan adının farklı dönemlerde değişen sınırlarını ve Türk topluluklarının yaşadığı bölgelerle ilişkisini gösterir.⁶
Türkiye ile Türkistan, anlam düzeyinde birbirine yaklaşırken coğrafi kullanımda ayrı adlar olarak yerleşmiştir. Türkiye, Cumhuriyet'in kurulduğu yurdun kullanılan adıdır. Türkistan ise Orta Asya'nın tarihsel coğrafya adlarından biridir. Cumhuriyet'in Türkiye adını taşımasını anlamamıza yardımcı olan temel, bu yerleşmiş adlandırma geleneğidir.
-İstan unsurunun kullanım alanı da oldukça geniştir. Ülke adlarının yanında, belirli şeylerin bulunduğu yerleri adlandıran kelimelerde de görülür. Kabristan bunun tanıdık bir örneğidir. Arapça kabir sözüyle Farsça yer bildiren unsur birleşir ve mezarlığı adlandırır.⁷
Her -istan gördüğümüzde ülke aramaya kalksak kabristanı da atlasın sayfaları arasında aramamız gerekirdi. Ek, burada gayet sade bir iş yapıyor. Bir yer bildiriyor.
Bir coğrafya adının anlamını kökü ve ekleri açıklar. Hangi yeri gösterdiğini ise kullanım tarihi belirler.
Bir ülke adının kuşlara uzanan yolculuğu
Şimdi on altıncı yüzyılın kuş adlarına geçelim.
İngilizcede Turkey cock ve Turkey hen ifadeleri, Afrika kökenli beçtavuğu için de kullanılıyordu. Cock ve hen, erkek ve dişi kuşu belirtir. Turkey ise bu kuşa yakıştırılan coğrafi bağlantıyı taşır.⁸
Bu adlandırmayı ticaret üzerinden açıklayan yaygın görüşe göre kuşların Avrupa'ya ulaşmasında Osmanlı toprakları veya Türk tüccarlarla kurulan bağlantılar etkili olmuş olabilir. Merriam-Webster da etimoloji açıklamasında beçtavuğunun Türk topraklarından getirildiği düşüncesine yer verir. Ticaret güzergâhının ayrıntıları konusundaki kanıtlar sınırlıdır.⁹
Dil açısından burada dikkat çeken süreç, bir coğrafya adının hayvan adlandırmasına katılmasıdır. İnsanlar bir kuşu tanıdıkları veya geldiğini düşündükleri yerle ilişkilendirir. Bu ilişki, kuşun adına yerleşir.
Böylece ad, onu kullanan insanların dünyayla kurduğu temasın izini taşır. Hayvanın doğal yaşam alanı, taşındığı güzergâh ve ona yakıştırılan köken, bu adlandırma içinde bir araya gelir.
Turkey cock ve Turkey hen gibi uzun adların kısalmasıyla turkey, tek başına kullanılabilen bir kuş adına dönüşür.⁸
Amerika'dan gelen kuş ve tanıdık kelimeler
Amerika kökenli Meleagris gallopavo, Avrupa'da tanınmaya başladığında insanlar onu mevcut kuş adlarıyla tarif eder. Yeni bir hayvanı, bildikleri hayvanlarla karşılaştırarak anlamlandırırlar.
Bu süreçte beçtavuğuyla ilişkili turkey adı, Amerika kökenli hindi için de kullanılır. Ad zamanla bu kuş üzerinde yerleşir.⁸
Richard Eden'ın 1555'te yayımlanan The Decades of the Newe Worlde çevirisi, bu adlandırma çabasını somut biçimde gösterir. Amerika'daki kuşları anlatan bölümlerin kenarında Turkye cockes ve Turky hens ifadeleri bulunur. Ana metindeki tavuskuşu benzetmeleriyle kenar notlarındaki bu adlar, aynı sayfalarda yan yana durur.¹⁰
Bir çevirmenin sayfa kenarına eklediği birkaç kelime, bugün bize dönemin kavram dünyasını açar. Uzak bir coğrafyanın hayvanını anlatırken tanıdık kuş adlarına başvurur. Okur da karşılaştığı yeni hayvanı bu benzetmeler üzerinden zihninde canlandırır.
Merriam-Webster, günümüzdeki hindi anlamı için en erken kullanım tarihini 1555 olarak verir. Bu tarih, sözlüğün söz konusu anlam için kaydettiği erken yazılı tanığı gösterir.⁹
Kelimenin bu aşamasında iki dilsel gelişme birbirini izler. Önce coğrafi bağlantı taşıyan uzun kuş adları kısalır. Ardından bu ad, benzerlik ve karışıklık yoluyla başka bir kuşa aktarılır. Bugünkü turkey kullanımının arkasında bu kısalma ve anlam aktarımı bulunur.
Ülke adıyla başlayan yolculuk, Afrika kökenli beçtavuğundan geçerek Amerika kökenli hindiye ulaşır.
Büyük harfle başlayan bir hassasiyet
Bugünkü standart İngilizce yazımda Turkey ülkenin, turkey kuşun adıdır. Ülke, millet ve dil adları büyük harfle başlar. Türkçede de Türk, Türkiye ve Türkçe kelimelerini büyük harfle yazarız.¹¹
Bu konunun bende kişisel bir karşılığı var. Özel adların büyük harfle başladığını ilkokulda öğreniyoruz. Milletimin ve ülkemin adının küçük harfle yazıldığını görmek beni her zaman rahatsız etmiştir. Türk, Türkiye ve Türkçe kelimelerine gösterilen özeni, dilimizi kullanma sorumluluğumuzun bir parçası olarak görüyorum.
İngilizcedeki Turkey ve turkey ayrımı, büyük harfin yazıdaki işlevini özellikle görünür kılar. Büyük harf burada özel adı işaretler. Küçük harfle kullanılan biçim ise kuşu adlandıran cins isimdir.
Cümlenin bütünü de anlamı belirlemeye katılır. Ülkeyi anlatan bir cümlede küçük harfle yazılan turkey, bağlam içinde ülke adı olarak anlaşılabilir ve yazım hatası sayılır. Hindi anlamındaki kelime de cümle başında büyük harfle başlar. Okur, yazım işaretlerini cümlenin anlamıyla birlikte değerlendirir.
Benim önemsediğim, ülkemizin ve milletimizin adını yazarken bu dikkati göstermek. Adını bildiğimiz bir insana yazarken gösterdiğimiz özenin, yaşadığımız yurdun adına da yansıması.
Türkiye'nin talebi üzerine Birleşmiş Milletlerde ülke adı 2022'de Türkiye olarak kullanılmaya başlanmıştır.¹² Böylece Türkçedeki adımız, Birleşmiş Milletlerin uluslararası kullanımında da yerini almıştır. İngilizcedeki kuş adı turkey ise kendi sözcük tarihi içinde yaşamaya devam eder.
Bir haritadaki ad, bir çevirinin kenar notu ve bir kelimenin ilk harfi, aynı hikâyenin farklı sayfalarını oluşturur. Türkiye adı bu sayfalarda hem Türk yurdunun tarihini hem Cumhuriyet'in millete verdiği egemenlik hakkını taşır.
Dipnotlar
Douglas Harper, “Turkey,” Online Etymology Dictionary, erişim 25 Ekim 2026, https://www.etymonline.com/word/turkey.
Kocaeli Üniversitesi, Osmanlı Türkçesi, ders materyali, 86, https://api.kocaeli.edu.tr/api/FileOperation/OpenFile?filePath=1012%2FDocument%2FFiles%2F2025%2F09%2F20250924_c5ceb_osmanli-turkcesi-2025-2026-guz-0b3.pdf. İki tamlamanın dilbilgisel ayrımı için.
Feridun Emecen, “Osmanlılar,” I. bölüm, TDV İslâm Ansiklopedisi, erişim 25 Ekim 2026, https://islamansiklopedisi.org.tr/osmanlilar#1-klasik-donem.
Anayasa Mahkemesi, “1921 Anayasası,” özgün 1. ve 3. maddeler ile 29 Ekim 1923 değişikliği, https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/onceki-anayasalar/1921-anayasasi.
Douglas Harper, “-stan,” Online Etymology Dictionary, erişim 25 Ekim 2026, https://www.etymonline.com/word/-stan.
Ahmet Taşağıl, “Türkistan,” TDV İslâm Ansiklopedisi, 2012, https://islamansiklopedisi.org.tr/turkistan.
“Türkiye Türkçesinde Çok Dilli Sözcükler ve Türkçe Sözcüklerin Alıntı Ögelerle Birleşim Yolları,” Türkçe Öğretimi Üzerine Çalışmalar, 309, https://www.researchgate.net/publication/313399459_TURKIYE_TURKCESINDE_COK_DILLI_SOZCUKLER_VE_TURKCE_SOZCUKLERIN_ALINTI_OGELERLE_BIRLESIM_YOLLARI. Kabristanın Arapça kök ile Farsça unsur birleşimi içinde sınıflandırılması için.
Dictionary.com, “Turkey,” etimoloji bölümü, erişim 25 Ekim 2026, https://www.dictionary.com/browse/turkey.
Merriam-Webster, “Turkey,” Merriam-Webster.com Dictionary, erişim 25 Ekim 2026, https://www.merriam-webster.com/dictionary/turkey.
Pietro Martire d'Anghiera, The Decades of the Newe Worlde or West India, çev. Richard Eden (Londra: William Powell, 1555), 79r ve 158v. Dijital kayıt: https://name.umdl.umich.edu/A20032.0001.001. Kenar notlarının aktarımı için David Wilton, “Turkey (Bird),” Wordorigins.org, https://www.wordorigins.org/big-list-entries/turkey.
British Council, “Capital Letters and Apostrophes,” LearnEnglish, erişim 25 Ekim 2026, https://learnenglish.britishcouncil.org/free-resources/grammar/b1-b2/capital-letters-apostrophes?page=1. Ayrıca Türk Dil Kurumu, “Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler,” https://yazim.tdk.gov.tr/content/05-buyuk-harflerin-kullanildigi-yerler.html.
United Nations in Türkiye, “Turkey's Name Changed to Türkiye,” 3 Haziran 2022, https://turkiye.un.org/en/184798-turkeys-name-changed-t%C3%BCrkiye.
Kaynakça
Anghiera, Pietro Martire d'. The Decades of the Newe Worlde or West India. Çeviren Richard Eden. Londra: William Powell, 1555. https://name.umdl.umich.edu/A20032.0001.001.
Anayasa Mahkemesi. “1921 Anayasası.” https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/onceki-anayasalar/1921-anayasasi.
British Council. “Capital Letters and Apostrophes.” LearnEnglish. https://learnenglish.britishcouncil.org/free-resources/grammar/b1-b2/capital-letters-apostrophes?page=1.
Dictionary.com. “Turkey.” https://www.dictionary.com/browse/turkey.
Emecen, Feridun. “Osmanlılar.” I. bölüm. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/osmanlilar#1-klasik-donem.
Harper, Douglas. “-stan.” Online Etymology Dictionary. https://www.etymonline.com/word/-stan.
Harper, Douglas. “Turkey.” Online Etymology Dictionary. https://www.etymonline.com/word/turkey.
Kocaeli Üniversitesi. Osmanlı Türkçesi. Ders materyali. https://api.kocaeli.edu.tr/api/FileOperation/OpenFile?filePath=1012%2FDocument%2FFiles%2F2025%2F09%2F20250924_c5ceb_osmanli-turkcesi-2025-2026-guz-0b3.pdf.
Merriam-Webster. “Turkey.” Merriam-Webster.com Dictionary. https://www.merriam-webster.com/dictionary/turkey.
Taşağıl, Ahmet. “Türkistan.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 2012. https://islamansiklopedisi.org.tr/turkistan.
Türk Dil Kurumu. “Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler.” https://yazim.tdk.gov.tr/content/05-buyuk-harflerin-kullanildigi-yerler.html.
“Türkiye Türkçesinde Çok Dilli Sözcükler ve Türkçe Sözcüklerin Alıntı Ögelerle Birleşim Yolları.” Türkçe Öğretimi Üzerine Çalışmalar. https://www.researchgate.net/publication/313399459_TURKIYE_TURKCESINDE_COK_DILLI_SOZCUKLER_VE_TURKCE_SOZCUKLERIN_ALINTI_OGELERLE_BIRLESIM_YOLLARI.
United Nations in Türkiye. “Turkey's Name Changed to Türkiye.” 3 Haziran 2022. https://turkiye.un.org/en/184798-turkeys-name-changed-t%C3%BCrkiye.
Wilton, David. “Turkey (Bird).” Wordorigins.org. https://www.wordorigins.org/big-list-entries/turkey.
